Słowniczek niektórych terminów genealogicznych

drzewo genealogiczne: p. tablice genealogiczne
filiacja: Filiacja to stosunek genealogiczny, zachodzący pomiędzy kilkoma osobami, które pochodzą bezpośrednio jedna od drugiej (dziadek, syn, wnuk).
genealogia: Współczesne spojrzenie na genealogię znacznie wykracza poza tradycyjne ramy "poszukiwania przodków". Choć klasyfikacja jej jako naukę pomocniczą historii pozostaje poprawna z punktu widzenia metodologii, jest ona obecnie traktowana jako dziedzina wybitnie interdyscyplinarna, łącząca nauki humanistyczne z przyrodniczymi i społecznymi.
Czym jest genealogia dzisiaj?
Stwierdzenie, że genealogia to tylko nauka pomocnicza historii, jest dzisiaj niewystarczające. Współczesna definicja opisuje ją jako naukę o więziach rodzinnych i pokrewieństwie, która bada ich powstawanie, istnienie i zanikanie w kontekście biologicznym, prawnym oraz społecznym.
Wyróżniamy obecnie trzy główne nurty:
1. Genealogia klasyczna (filologiczno-historyczna): Skupia się na analizie źródeł pisanych (metryk, aktów notarialnych, kronik).
2. Genealogia genetyczna: Wykorzystuje badania DNA do weryfikacji pokrewieństwa i śledzenia migracji populacyjnych.
3. Genealogia społeczna: Bada losy rodzin jako element szerszej historii społecznej (mikrohistoria), analizując awanse klasowe, migracje zarobkowe czy strategie matrymonialne.
Nauki powiązane i wspierające Uprawianie nowoczesnej genealogii wymaga wsparcia ze strony wielu dyscyplin. Można je podzielić na kilka kluczowych grup:
1. Inne Nauki Pomocnicze Historii
Bez nich odczytanie i zrozumienie dawnych dokumentów byłoby niemożliwe:
Paleografia: Umiejętność czytania dawnych krojów pisma.
Neografia: Nauka czytania pisma nowożytnego (np. kurrenty niemieckiej czy rosyjskiego skoropisu).
Sfragistyka: Badanie pieczęci, które często potwierdzały tożsamość osób na dokumentach.
Dyplomatyka: Krytyczna analiza formy dokumentu (czy jest on autentyczny i jaką ma moc prawną).
2. Nauki Biologiczne i Medyczne
To najszybciej rozwijający się obszar wsparcia:
Genetyka populacyjna: Pozwala określić haplogrupę i pochodzenie etniczne.
Medycyna sądowa i patomorfologia: Pomaga zrozumieć przyczyny zgonów zapisane w dawnych aktach oraz analizować szczątki w badaniach grobowych.
3. Nauki Społeczne i Prawne
Dają kontekst "życiowy" naszym przodkom:
Prawo (historyczne i współczesne): Pozwala zrozumieć zasady dziedziczenia, zawierania małżeństw czy opieki nad sierotami (np. Kodeks Napoleona vs Prawo Magdeburskie).
Socjologia: Pomaga zrozumieć strukturę rodziny i dynamikę relacji w danej epoce.
Demografia historyczna: Dostarcza danych o długości życia, dzietności i epidemiach, co pozwala osadzić losy konkretnej rodziny na tle statystyki epoki.
4. Nauki Geograficzne
Geografia historyczna: Kluczowa przy zmianach granic państwowych, administracyjnych i nazw miejscowości.
Kartografia: Stare mapy pozwalają zlokalizować nieistniejące już domostwa czy cmentarze.
Współczesny genealog to zatem trochę historyk, trochę detektyw, a coraz częściej także analityk danych DNA.
Jest zrozumiałe, że witryna, którą ogladasz to genealogia klasyczna a niektóre nauki pomocnicze są ledwie dotknięte.
koicja: Koicja jest związkiem dwojga ludzi odmiennej płci, zawartym dla spłodzenia i wydania na świat potomstwa. Koicja najczęściej zatem jest wynikiem małżeństwa.
numeracja Sosa: Określenie Sosa (często występujące jako numeracja Sosa-Stradonitz) to system numeracji przodków używany przez genealogów na całym świecie. Pozwala on w sposób matematyczny i uporządkowany zidentyfikować relację między osobą badaną (tzw. probantem) a jej przodkami. Oto jak działa ten system w praktyce:
1. Złota zasada numeracji.
W systemie Sosa każdy przodek ma przypisany unikalny numer, który wynika z prostych reguł: Numer 1: To osoba, od której zaczynasz drzewo (Ty, Twoje dziecko lub inna osoba, dla której szukasz przodków).
Mężczyźni: Zawsze mają numery parzyste (ojciec to 2, dziadek to 4, itd.).
Kobiety: Zawsze mają numery nieparzyste (matka to 3, babcia to 5, itd.).
2. Jak obliczyć relacje? System jest genialny w swojej prostocie, ponieważ opiera się na matematyce: Ojciec dowolnej osoby o numerze n ma zawsze numer 2n. Matka dowolnej osoby o numerze n ma zawsze numer 2n+1.
Przykład:
Jeśli Ty masz numer 1:
Twój ojciec to 2.
Twoja matka to 3.
Ojciec Twojego ojca (dziadek) to 2×2= 4.
Matka Twojego ojca (babcia) to (2×2)+1= 5.
Wynika z tego, że dla odległego przodka może być więcej numerów Sosa niż jeden, ponieważ między odległymi krewnymi może prowadzić kilka lub więcej linii.
Dla bardziej ciekawych: Dla rozległych a zwłaszcza bardzo głębokich, wielopokoleniowych tablic przodków, numery Soso mogą być ogromne. Dla przykładu, licząc ode mnie jako probanta z numerem 1, numer Soso dla Karola I Wielkiego Karolinga (ur. 748 - zm. 814) to 4 605 111 338 272. Ta absurdalnie wielka liczba na pierwszu rzut oka niewiele mówi. A jednak, ostatnia cyfra tej liczby jest parzysta a to znaczy, że ten ktoś to mężczyzna. Jeżeli za pomocą prostych rachunków ustalimy, między jakimi potęgami liczby 2 znajduje się ta liczba, to będziemy wiedzieć w którym pokoleniu od nas żyła ta osoba. W tym przykładzie liczba ta leży pomiędzy 2 do potęgi 42-ej a 2 do potęgi 43-ej, zatem Karol I Wielki żył w 43-ym pokoleniu przed nami. Najciekawsze jeszcze przed nami, oto gdy przekształcimy tę liczbę do postaci binarnej to otrzymamy taki ciąg 0000010010100001011000000110110000001100001. Teraz z tego tasiemca odrzucamy ostatnią jedynkę (to my) i czytamy od prawej do lewej, i teraz w kolejnści każde zero to mężczyzna, a każda jedynka to kobieta, aż do Karola Wielkiego. Uff!
pokrewieństwo: Pokrewieństwo to stosunki wynikające z filiacji.
powinowactwo: Powinowactwo to stosunki wynikające z koicji i małżeństwa. Powinowactwo jest konsekwencją małżeństwa i jest stosunkiem jednego małżonka do krewnych drugiego małżonka.
rodowód: p. tablice genealogiczne
ród: Ród - to osoby złączone wspólnotą krwi, pochodzące od jednego i tego samego przodka.
stopień pokrewieństwa: Stopnie pokrewieństwa to odległości genealogiczne pomiędzy dwoma krewnymi. Pokrewieństwo w linii prostej jest liczone jednakowo we wszystkich ustawodawstwach. Ojciec i syn są krewnymi w I stopniu, dziadek i wnuk w II stopniu itd., czyli jest tyle stopni ile generacji, odejmując jedną. Pokrewieństwo w linii bocznej jest liczone różnie. Prawo rzymskie i współczesne ustawodawstwa świeckie w zakresie prawa cywilnego orzekają, iż stopień pokrewieństwa jest taki, ile wynosi suma osób w dwóch liniach prostych aż do wspólnego przodka, nie licząc go jednak. Stąd bracia są spokrewnieni w II stopniu, gdyż suma osób w ich liniach prostych wynosi dwa.
tablice genealogiczne: W użyciu jest kilka rodzajów tablic genealogicznch:
a) tablica potomków potocznie zwana "drzewem genealogicznym" czyli tablica descendentów, najbardziej użyteczna dla historyków. Tablice descendentów są zestawieniami osób pochodzących od jednej i tej samej pary małżeńskiej lub jednego i tego samego męskiego protoplasty. Pełne tablice dscendentów mają znaczenie w sprawach spadkowych.
b) odmianą powyższych są tzw. rodowody, są to tablice obejmujące potomstwo męskie i żeńskie, ale tylko w granicach tego samego nazwiska. Pomija się w nich potomstwo zrodzone z córek, ograniczając się jedynie do wymienienia ich samych wraz z ewentualnymi mężami.
c) tablice ascendentów, czy wywody przodków, będące zestawieniem osób, od których dana jednostka, zwana tu probantem, pochodzi zarówno po mieczu, jak i po kądzieli.